Odadavamlı materialların istifadəsi zamanı onlar yüksək temperaturda (ümumiyyətlə 1000~1800 °C) fiziki, kimyəvi, mexaniki və digər təsirlər nəticəsində asanlıqla əriyir və yumşalır, yaxud eroziya nəticəsində aşınır, yaxud çatlayır və zədələnir ki, bu da əməliyyatı dayandırır. Çirklənmiş material. Buna görə də, odadavamlı materialın müxtəlif iş şəraitinə uyğunlaşa bilən xüsusiyyətlərə malik olması tələb olunur. Odadavamlı materialların yüksək temperatur göstəricilərini müəyyən edən 4 göstərici aşağıdakılardır:
(1) Odadavamlı
Odadavamlılıq, materialın yüksək temperaturun təsiri altında müəyyən bir yumşalma dərəcəsinə çatdığı temperatura aiddir və materialın yüksək temperatur təsirinə qarşı performansını xarakterizə edir. Odadavamlılıq, materialın odadavamlı kimi istifadə edilə biləcəyini qiymətləndirmək üçün əsasdır. Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı, 1500 ℃-dən yuxarı odadavamlılığa malik qeyri-üzvi qeyri-metal materialların odadavamlı materiallar olduğunu müəyyən edir. Bu, materialın ərimə nöqtəsindən fərqlidir və müxtəlif minerallardan ibarət çoxfazalı bərk maddələrin qarışığının hərtərəfli ifadəsidir.
Odadavamlılığı müəyyən edən ən əsas amil materialın kimyəvi mineral tərkibi və paylanmasıdır. Müxtəlif aşqar komponentləri, xüsusən də güclü həlledici təsirə malik olanlar, materialın odadavamlılığını ciddi şəkildə azaldacaq. Buna görə də, xammalın saflığını təmin etmək və yaxşılaşdırmaq üçün istehsal prosesində müvafiq tədbirlər görülməlidir.
Odadavamlılıq maddəyə xas olan mütləq fiziki kəmiyyət deyil, materialın müəyyən sınaq şərtləri altında ölçülən müəyyən bir yumşalma dərəcəsinə çatdıqda nisbi texniki göstəricidir. Sınaq materialı müəyyən edilmiş üsula uyğun olaraq kəsilmiş üçbucaqlı konus (sınaq konusu adlanır) və müəyyən bir qızdırma sürətində sabit əyilmə temperaturu olan standart kəsilmiş üçbucaqlı konus (standart konus adlanır) şəklində hazırlanır. Qızdırma və odadavamlılıq sınaq konusunun əyilmə dərəcəsini standart konusun əyilmə dərəcəsi ilə müqayisə etməklə müəyyən edilir. Kəsilmiş üçbucaqlı konusun aşağı dibi hər tərəfdən 8 mm, yuxarı dibi hər tərəfdən 2 mm, hündürlüyü isə 30 mm-dir. Ölçmə zamanı yüksək temperaturda piramidada maye faza görünə bilər. Temperatur artdıqca maye fazanın miqdarı artır, maye fazanın özlülüyü azalır və konus yumşalır. Yumşalma müəyyən bir səviyyəyə çatdıqda, konus öz çəkisi səbəbindən tədricən əyilir. Sınaq konusları və standart konuslar, ucu şassi ilə təmasda olana qədər eyni vaxtda əyildikdə, standart konusun müəyyən edilmiş əyilmə temperaturu sınaq konusunun odadavamlılığı kimi üstünlük təşkil etməlidir.
Yük altında odadavamlı materialın yumşalma nöqtəsi və ya yük altında odadavamlı materialın deformasiya temperaturu kimi də tanınan bu göstərici, odadavamlı materialın yüksək temperatur və sabit yük altında yükün birgə təsirinə müqavimətini və ya odadavamlı materialın açıq-aşkar plastik deformasiya göstərdiyi temperatur diapazonunu göstərir. Odadavamlı materialın maksimum xidmət temperaturu yük altında yumşalma temperaturundan çıxarıla bilər. Yük altında yumşalma temperaturu, oxşar istifadə şərtləri altında odadavamlı materialın struktur möhkəmliyini təmsil edir və odadavamlı materialın maksimum xidmət temperaturunu təyin etmək üçün əsas kimi istifadə edilə bilər.
Yük altında yumşalma temperaturunu müəyyən edən əsas amil materialın kimyəvi mineral tərkibidir ki, bu da materialın istehsal prosesi ilə birbaşa əlaqəlidir. Materialın sinterləmə temperaturu yük altında yumşalma deformasiya temperaturuna böyük təsir göstərir. Sinterləmə temperaturu müvafiq şəkildə artırılarsa, məsaməliliyin azalması, kristalların böyüməsi və yaxşı yapışma səbəbindən başlanğıc deformasiya temperaturu artacaq. Xammalın saflığının artırılması və aşağı ərimə və ya həlledicinin miqdarının azaldılması yük altında yumşalma deformasiya temperaturunu artıracaq. Məsələn, gil kərpiclərdə natrium oksidi və silisium kərpiclərdə alüminium oksidi hamısı zərərli oksidlərdir.
(3) Odadavamlı materialların yüksək temperaturlu həcm sabitliyi
Uzun müddət yüksək temperaturun təsiri altında odadavamlı material həcm genişlənməsinə səbəb olur ki, bu da qalıq genişlənmə adlanır. Odadavamlı materialın qalıq genişlənməsinin (deformasiyasının) ölçüsü yüksək temperaturlu həcm sabitliyinin keyfiyyətini əks etdirir. Qalıq deformasiya nə qədər kiçik olarsa, həcm sabitliyi bir o qədər yaxşıdır; əksinə, həcm sabitliyi nə qədər pis olarsa, hörgünün deformasiyasına və ya zədələnməsinə bir o qədər asan səbəb olur.
Yenidən yanma xəttinin dəyişməsi tez-tez materialın yüksək temperatur həcm sabitliyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur ki, bu da materialın keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün vacib bir göstəricidir.
Əksər odadavamlı materiallar yüksək temperaturun təsiri altında büzülür. Təkrar yandırma zamanı əksər odadavamlı materiallar büzülür, əsasən materialın yüksək temperaturda yaratdığı maye faza məsamələri doldurduğu üçün hissəciklər daha da sıxılır və dartılır. Son zamanlarda yenidən kristallaşma baş verdi və bu da materialın daha da sıxlaşmasına səbəb oldu. Təkrar yandırma zamanı genişlənən bir neçə material da var. Məsələn, silisium kərpic istifadə zamanı polikristal çevrilməsi səbəbindən genişlənir. Bunun səbəbi, silisium kərpicinin çevrilməmiş kvarsının yüksək temperaturda tridimit və ya kvadrata çevrilməyə davam etməsidir. Həcmində genişlənən kvars silisium kərpicində təxminən 10% çevrilməmişdir. Materialın təkrar yandırma zamanı büzülməsini və genişlənməsini azaltmaq üçün atəş temperaturunu müvafiq olaraq artırmaq və saxlama müddətini uzatmaq təsirlidir, lakin çox yüksək olmamalıdır, əks halda material strukturunun şüşələşməsinə səbəb olacaq və istilik şokunun sabitliyini azaldacaq. Yandırma və istifadə zamanı materialdakı kvars hissəciklərinin genişlənməsi və gilin büzülməsini kompensasiya etməsi səbəbindən yarı silika kərpiclərinin həcm dəyişikliyi azdır və bəziləri bir qədər genişlənir.
(4) Termal şok sabitliyi
Odadavamlı materialların temperaturun sürətli dəyişikliklərinə dağılmadan müqavimət göstərmək qabiliyyətinə istilik şokuna davamlılıq deyilir. Bu xüsusiyyət həmçinin istilik şokuna davamlılıq və ya istilik şokuna davamlılıq kimi də tanınır.
Materialın istilik şokuna davamlılıq indeksinə təsir edən əsas amil materialın fiziki xüsusiyyətləri, məsələn, istilik genişlənməsi, istilik keçiriciliyi və s.-dir. Ümumiyyətlə, materialın xətti genişlənmə sürəti nə qədər yüksək olarsa, istilik şokuna davamlılıq bir o qədər pis olar; materialın istilik keçiriciliyi nə qədər yüksək olarsa, istilik şokuna davamlılıq bir o qədər yaxşıdır. Bundan əlavə, odadavamlı materialın mikrostrukturu, hissəcik tərkibi və forması istilik şokuna davamlılığa təsir göstərir.
Yazı vaxtı: 15 iyul 2022