Mgbe oge okpomọkụ nke afọ 2021 nke dị oke elu, oke ọhịa ugwu ebutela oyi, ọ snoo kpuchiri nke ukwuu, ọbụnadị n'ọzara Sahara, otu n'ime ebe kacha ekpo ọkụ n'ụwa. N'aka nke ọzọ, oke ọhịa ndịda ebutela okpomọkụ na-ekpo ọkụ, okpomọkụ ruru 50°C na Western Australia, nnukwu icebergs na Antarctica agbazekwala. Gịnị mere ụwa? Gịnị mere ndị ọkà mmụta sayensị ji kwuo na mbibi nke isii nwere ike ịbịa?
Dịka ọzara kachasị ukwuu n'ụwa, ihu igwe nke ọzara Sahara dị oke nkụ ma na-ekpo ọkụ. Ọkara nke mpaghara ahụ na-enweta mmiri ozuzo na-erughị 25mm kwa afọ, ebe ụfọdụ mpaghara anaghị enweta mmiri ozuzo ruo ọtụtụ afọ. Okpomọkụ nkezi kwa afọ na mpaghara ahụ dị elu ruo 30 ℃, okpomọkụ nkezi oge okpomọkụ nwere ike ịgafe 40 ℃ ruo ọtụtụ ọnwa n'usoro, okpomọkụ kachasị elu e dekọrọ dịkwa elu ruo 58 ℃.
Ma n'ebe dị oke ọkụ ma kpọọ nkụ, ọ naghị adịkarị snoo n'oge oyi a. Obere obodo Ain Sefra, nke dị n'ọzara Sahara nke dị n'ebe ugwu, snoo kpuchiri ọzara ọlaedo ahụ na Jenụwarị afọ a. Agba abụọ ahụ gwakọtara onwe ha, ihe nkiri ahụ dịkwa iche.
Mgbe snow dara, okpomọkụ dị n'obodo ahụ dara ruo -2°C, nke dị ogo ole na ole karịa nkezi okpomọkụ n'oge oyi gara aga. Obodo ahụ snoo agbaala ugboro anọ n'ime afọ 42 tupu nke ahụ, nke kacha mbụ na 1979 na nke atọ ikpeazụ n'ime afọ isii gara aga.
Snow dị ụkọ n'ọzara, ọ bụ ezie na ọzara na-ajụ oyi nke ukwuu n'oge oyi, okpomọkụ nwere ike ịdaba n'okpuru efu, mana ọzara kpọrọ nkụ nke ukwuu, mmiri anaghị ezuru n'ikuku, mmiri ozuzo na snoo adịghịkwa ezu. Mmiri snow na-ada n'ọzara Sahara na-echetara ndị mmadụ mgbanwe ihu igwe zuru ụwa ọnụ.
Ọkammụta ihu igwe nke Russia bụ́ Roman Vilfan kwuru na snow na-ada n'ọzara Sahara, ebili mmiri oyi na North America, ihu igwe na-ekpo ọkụ nke ukwuu na Russia na Europe, na oké mmiri ozuzo nke kpatara idei mmiri na Western Europe. Ihe na-eme ka ihu igwe ndị a na-adịghị mma na-apụtawanye ìhè, ihe kpatara ya bụkwa mgbanwe ihu igwe nke okpomọkụ ụwa na-akpata.
Ugbua n'ala ndịda, a na-ahụ mmetụta nke okpomọkụ ụwa ozugbo. Ọ bụ ezie na ala ugwu ka na-eche ihu oyi, ala ndịda chere ihu okpomọkụ, okpomọkụ gafere 40°C n'ọtụtụ ebe na South America. Obodo Onslow dị na Western Australia dekọrọ okpomọkụ dị elu nke 50.7°C, nke mere ka ọ bụrụ ihe ndekọ maka okpomọkụ kachasị elu na ala ndịda.
Oke okpomọkụ dị oke elu n'ebe ndịda ụwa metụtara mmetụta dome okpomọkụ. N'oge okpomọkụ na-ekpo ọkụ, kpọrọ nkụ na nke ikuku na-anaghị efe efe, ikuku na-ekpo ọkụ nke na-esi n'ala apụta enweghị ike ịgbasa, mana nrụgide dị elu nke ikuku ụwa na-eme ka ikuku na-ekpokwu ọkụ. Oke okpomọkụ dị na North America na 2021 bụkwa nke mmetụta dome okpomọkụ na-akpata.
N'akụkụ ndịda nke ụwa, ọnọdụ ahụ adịghị mma. Na 2017, nnukwu iceberg nọmba A-68 gbapụrụ n'ebe a na-ere ice Larsen-C na Antarctica. Mpaghara ya nwere ike iru square kilomita 5,800, nke dị nso na mpaghara Shanghai.
Mgbe oké ice ahụ gbawara, ọ na-efegharị n'Oké Osimiri Ndịda. Ọ na-efegharị ruo kilomita 4,000 n'ime otu afọ na ọkara. N'oge a, oké ice ahụ nọgidere na-agbaze, na-ewepụta ihe ruru tọn mmiri dị ọcha ijeri 152, nke bụ nhata ikike nchekwa nke ọdọ mmiri West Lakes 10,600.
N'ihi okpomọkụ ụwa, agbaze nke ogwe ugwu na ndịda, nke jupụtara na nnukwu mmiri dị ọcha, na-eme ka ọkwa mmiri dị n'oké osimiri na-arị elu ngwa ngwa, na-eme ka ọkwa mmiri dị n'oké osimiri na-arị elu. Ọ bụghị naanị nke ahụ, kamakwa mmiri oké osimiri na-ekpo ọkụ na-akpata mmụba okpomọkụ, na-eme ka oke osimiri buru ibu. Ndị ọkà mmụta sayensị na-eme atụmatụ na ọkwa mmiri dị n'ụwa niile dị ugbu a site na sentimita 16 ruo 21 karịa ka ọ dị afọ 100 gara aga, ma na-arị elu ugbu a na mita 3.6 kwa afọ. Ka ọkwa mmiri na-aga n'ihu na-arị elu, ọ ga-anọgide na-emebi agwaetiti na mpaghara dị ala dị n'ụsọ oké osimiri, na-eyi ndụ ụmụ mmadụ nọ ebe ahụ egwu.
Ihe omume ụmụ mmadụ abụghị naanị ịwakpo ma ọ bụ bibie ebe obibi anụmanụ na osisi n'okike, kamakwa ha na-ewepụta nnukwu carbon dioxide, methane na gas ndị ọzọ na-ekpo ọkụ n'ime ụlọ, na-eme ka okpomọkụ ụwa na-arị elu, na-eme ka mgbanwe ihu igwe na ihu igwe dị oke njọ dịkwuo njọ.
A na-eme atụmatụ na e nwere ihe dị ka ụdị anụmanụ iri bi n'ụwa ugbu a. Mana n'ime narị afọ ole na ole gara aga, ihe ruru ụdị anụmanụ 200,000 anwụọla. Nnyocha na-egosi na ọnụego mbibi ụdị anụmanụ dị ugbu a n'ụwa dị ngwa karịa ọnụego nkezi n'akụkọ ihe mere eme nke ụwa, ndị ọkà mmụta sayensị kwenyere na mbibi nke isii nwere ike ịbịa.
N'ime ọtụtụ narị nde afọ gara aga n'ụwa, ọtụtụ ihe ndị mere n'ihi mbibi nke ụdị anụmanụ, ma ndị ukwu ma ndị nta, emeela, gụnyere ihe ise dị oke njọ nke na-eme ka ọtụtụ ụdị anụmanụ pụọ n'ụwa. Ihe ndị kpatara mbibi nke ụdị anụmanụ gara aga niile sitere n'okike, a kwenyere na nke isii bụ ihe kpatara ụmụ mmadụ. Ụmụ mmadụ kwesịrị ime ihe ma ọ bụrụ na anyị achọghị ịla n'iyi dịka pasentị iri itoolu na itoolu nke ụdị ụwa mere n'oge gara aga.
Oge ozi: Eprel-12-2022