Lẹ́yìn ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn tó ń gbóná janjan ti ọdún 2021 pẹ̀lú otútù tó ga jùlọ, ilẹ̀ àríwá ti mú ìgbà òtútù wá, ó sì ti yìnyín púpọ̀, kódà ní aginjù Sahara, ọ̀kan lára àwọn ibi tó gbóná jù ní ayé. Ní ọwọ́ kejì ẹ̀wẹ̀, ilẹ̀ gúúsù ti mú ooru tó ń jóná wá, pẹ̀lú otútù tó dé 50°C ní Ìwọ̀ Oòrùn Australia, àti àwọn yìnyín ńláńlá ní Antarctica ti yọ́. Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ilẹ̀ ayé? Kí ló dé tí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì fi sọ pé ìparun ibi kẹfà ló ti wáyé?
Gẹ́gẹ́ bí aṣálẹ̀ tó tóbi jùlọ láyé, ojú ọjọ́ aṣálẹ̀ Sahara gbẹ gan-an, ó sì gbóná gan-an. Ìdajì agbègbè náà kò gba òjò tó ju 25mm lọ lọ́dọọdún, àwọn agbègbè kan kò tilẹ̀ rí òjò fún ọ̀pọ̀ ọdún. Òórùn tó ń rọ̀ lọ́dún ní agbègbè náà ga tó 30 ℃, àti pé òórùn tó ń rọ̀ nígbà ẹ̀ẹ̀rùn lè ju 40 ℃ lọ fún ọ̀pọ̀ oṣù, àti pé òórùn tó ga jùlọ tó wà ní àkọsílẹ̀ náà ga tó 58 ℃.
Ṣùgbọ́n ní agbègbè gbígbóná àti gbígbẹ tó bẹ́ẹ̀, yìnyín kì í sábà rọ̀ ní ìgbà òtútù yìí. Ìlú kékeré Ain Sefra, tó wà ní àríwá aginjù Sahara, yìnyín rọ̀ ní oṣù Kejìlá ọdún yìí. Yìnyín bo aṣálẹ̀ wúrà náà. Àwọn àwọ̀ méjèèjì dàpọ̀ mọ́ ara wọn, ìṣẹ̀lẹ̀ náà sì yàtọ̀ gan-an.
Nígbà tí yìnyín náà rọ̀, otútù ìlú náà lọ sílẹ̀ sí -2°C, ìwọ̀n otútù díẹ̀ ju ìwọ̀n otútù tó wà ní àròpín ìgbà òtútù tó kọjá lọ. Ìlú náà ti rọ̀ nígbà mẹ́rin ní ọdún 42 ṣáájú ìgbà náà, èyí tó kọ́kọ́ ṣẹlẹ̀ ní ọdún 1979 àti ọdún mẹ́ta tó kẹ́yìn ní ọdún mẹ́fà tó kọjá.
Yìnyín ní aṣálẹ̀ ṣọ̀wọ́n gan-an, bó tilẹ̀ jẹ́ pé aṣálẹ̀ máa ń tutù gan-an ní ìgbà òtútù àti pé otútù lè dín sí ìsàlẹ̀ òdo, ṣùgbọ́n aṣálẹ̀ gbẹ gan-an, omi kò sábà máa ń wà ní afẹ́fẹ́, òjò àti yìnyín kò sì pọ̀ tó. Yìnyín tó ń rọ̀ ní aṣálẹ̀ Sahara máa ń rán àwọn ènìyàn létí ìyípadà ojúọjọ́ ayé.
Onímọ̀ nípa ojú ọjọ́ ilẹ̀ Rọ́síà, Roman Vilfan, sọ pé yìnyín ń rọ̀ ní aṣálẹ̀ Sahara, ìgbì omi tútù ní Àríwá Amẹ́ríkà, ojú ọjọ́ gbígbóná gan-an ní Rọ́síà àti Yúróòpù, àti òjò líle tó fa ìkún omi ní Ìwọ̀ Oòrùn Yúróòpù. Ìṣẹ̀lẹ̀ ojú ọjọ́ àìdára yìí ń pọ̀ sí i, ìdí rẹ̀ sì ni ìyípadà ojú ọjọ́ tí ooru ayé ń fà.
Ní apá gúúsù ayé báyìí, a lè rí ipa ìgbóná ayé ní tààrà. Nígbà tí apá àríwá ayé ṣì ń dojúkọ ìgbì òtútù, apá gúúsù ayé dojúkọ ìgbì ooru, pẹ̀lú ìgbóná tí ó ju 40°C lọ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá Gúúsù Amẹ́ríkà. Ìlú Onslow ní Ìwọ̀-Oòrùn Australia gba ìgbóná gíga ti 50.7°C, èyí tí ó rékọjá àkọsílẹ̀ fún ìgbóná tí ó ga jùlọ ní apá gúúsù ayé.
Ooru giga ti o ga julọ ni apa gusu ni ibatan si ipa dome ooru. Ni igba ooru gbigbona, gbigbẹ ati laisi afẹfẹ, afẹfẹ gbona ti o n dide lati ilẹ ko le tan kaakiri, ṣugbọn titẹ giga ti afẹfẹ aye n fa si ilẹ, o si n fa afẹfẹ lati gbona siwaju ati siwaju sii. Ooru ti o ga julọ ni Ariwa Amerika ni ọdun 2021 tun jẹ nitori ipa dome ooru.
Ní ìpẹ̀kun gúúsù ayé, ipò náà kò ní ìrètí. Ní ọdún 2017, òkìtì yìnyín ńlá náà tí nọ́mbà rẹ̀ jẹ́ A-68 ya kúrò ní ibi ìṣẹ́lẹ̀ yìnyín Larsen-C ní Antarctica. Ààlà rẹ̀ lè dé 5,800 kìlómítà onígun mẹ́rin, èyí tí ó sún mọ́ agbègbè Shanghai.
Lẹ́yìn tí òjò yìnyín náà ya, ó ti ń yọ́ kiri ní Òkun Gúúsù. Ó rìn lọ sí ìrìn àjò tó tó ẹgbẹ̀rún mẹ́rin kìlómítà ní ọdún kan ààbọ̀. Ní àsìkò yìí, òjò yìnyín náà ń yọ́, ó sì ń tú omi tó tó bílíọ̀nù méjìléláàádọ́jọ (152 billion tons) jáde, èyí tó dọ́gba pẹ̀lú agbára ìtọ́jú àwọn adágún West Lakes 10,600.
Nítorí ìgbóná ayé, yíyọ́ àwọn òpó àríwá àti gúúsù, tí wọ́n ti di omi tútù púpọ̀ mọ́ ara wọn, ń yára kánkán, èyí sì ń mú kí ìwọ̀n omi òkun máa pọ̀ sí i. Kì í ṣe ìyẹn nìkan, omi òkun tó ń gbóná tún ń fa ìfẹ̀sí ooru, èyí tó ń mú kí òkun tóbi sí i. Àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣírò pé ìwọ̀n omi òkun àgbáyé ti ga ju 16 sí 21 centimeters lọ báyìí ju bí wọ́n ṣe rí ní ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn lọ, wọ́n sì ń pọ̀ sí i ní ìwọ̀n 3.6 millimeters lọ́dọọdún. Bí ìwọ̀n omi òkun ṣe ń pọ̀ sí i, yóò máa ba àwọn erékùṣù àti àwọn agbègbè etíkun tó wà ní ìsàlẹ̀ jẹ́, èyí tó ń halẹ̀ mọ́ ìwàláàyè àwọn ènìyàn níbẹ̀.
Àwọn ìgbòkègbodò ènìyàn kìí ṣe pé wọ́n ń gbógun ti ibùgbé àwọn ẹranko àti ewéko ní ìṣẹ̀dá tàbí wọ́n ń pa wọ́n run nìkan, ṣùgbọ́n wọ́n tún ń tú ọ̀pọ̀lọpọ̀ carbon dioxide, methane àti àwọn gáàsì ewéko mìíràn jáde, èyí tí ó ń fa kí ooru àgbáyé ga sí i, èyí tí ó ń yọrí sí ìyípadà ojúọjọ́ àti pé ojúọjọ́ tó le koko yóò ṣẹlẹ̀.
A ṣírò rẹ̀ pé ó tó mílíọ̀nù mẹ́wàá irúgbìn tó ń gbé ayé lọ́wọ́lọ́wọ́. Ṣùgbọ́n láàárín ọgọ́rùn-ún ọdún díẹ̀ sẹ́yìn, ó tó ẹgbẹ̀rún méjì (200,000) irúgbìn tó ti parẹ́. Ìwádìí fihàn pé iye ìparun àwọn irúgbìn tó ń parẹ́ lórí ilẹ̀ ayé lọ́wọ́lọ́wọ́ yára ju ìwọ̀n àròpín nínú ìtàn ayé lọ, àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì sì gbàgbọ́ pé ìparun àwọn irúgbìn tó kù lè ti dé.
Ní ọgọ́rọ̀ọ̀rún ọdún mílíọ̀nù sẹ́yìn lórí ilẹ̀ ayé, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìṣẹ̀lẹ̀ ìparun àwọn ẹ̀dá, ńlá àti kékeré, ti ṣẹlẹ̀, títí kan ìṣẹ̀lẹ̀ píparẹ́ àwọn ẹ̀dá márùn-ún tó le gan-an, tó mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀dá parẹ́ kúrò lórí ilẹ̀ ayé. Àwọn ohun tó ń fa ìparun àwọn ẹ̀dá tó ti kọjá gbogbo wọn wá láti inú ìṣẹ̀dá, àti pé ẹ̀kẹfà ni a gbàgbọ́ pé ó jẹ́ okùnfà àwọn ènìyàn. Ènìyàn gbọ́dọ̀ gbégbèésẹ̀ tí a kò bá fẹ́ parẹ́ bí 99% àwọn ẹ̀dá ayé ti ṣe nígbà kan rí.
Àkókò ìfìwéránṣẹ́: Oṣù Kẹrin-12-2022