2021-nji ýylyň rekord derejede ýokary temperatura bilen geçen yssy tomusundan soň, demirgazyk ýarym şar sowuk gyş bilen geldi we hatda ýer ýüzüniň iň yssy ýerleriniň biri bolan Sahara çölünde hem köp gar ýagdy. Beýleki tarapdan, günorta ýarym şar Günbatar Awstraliýada temperatura 50°C-e ýetip, gyzgyn yssy bilen geldi we Antarktidadaky ägirt aýsbergler eredi. Eýsem, Ýer ýüzüne näme boldy? Alymlar näme üçin altynjy köpçülikleýin ýok bolmagyň bolandygyny aýdýarlar?
Ýer ýüzündäki iň uly çöl bolan Sahara çölüniň howasy örän gurak we yssy. Sebitiň ýarysyna ýyllyk 25 mm-den az ýagyş düşýär, käbir ýerlerde hatda birnäçe ýyllap ýagyş ýagmaýar. Sebitde ýyllyk ortaça temperatura 30 ℃ çenli ýokary, tomusky ortaça temperatura birnäçe aýlap 40 ℃-den geçip biler, iň ýokary hasaba alnan temperatura bolsa 58 ℃-e çenli ýokarydyr.
Ýöne şeýle örän yssy we gurak sebitde bu gyşda gar seýrek ýagdy. Demirgazyk Sahara çölünde ýerleşýän kiçijik Aýn Sefra şäherine şu ýylyň ýanwar aýynda gar ýagdy. Altyn çölüň üstüni gar basdy. Iki reňk biri-biri bilen garyşyp, bu ýerdäki görnüş has üýtgeşikdi.
Gar ýaganda, şäherde temperatura -2°C-e düşdi, bu öňki gyşlardaky ortaça temperaturadan birnäçe gradus sowuk. Şäherde mundan öňki 42 ýylyň dowamynda dört gezek, iň irkisi 1979-njy ýylda, soňky üçüsi bolsa soňky alty ýylyň dowamynda gar ýagypdy.
Çölde gar örän seýrek ýagýar, gyşda çöl örän sowuk bolup, temperatura noldan aşak düşüp bilse-de, çöl örän gurak, howada adatça ýeterlik suw ýok we ýagyş we gar örän az ýagýar. Sahara çölünde gar ýagmagy adamlara global howa üýtgemelerini ýatladýar.
Orsýetli meteorolog Roman Wilfan Sahara çölünde gar ýagandygyny, Demirgazyk Amerikada sowuk tolkunlaryň, Russiýada we Ýewropada örän yssy howanyň we Günbatar Ýewropada suw joşmalaryna sebäp bolan güýçli ýagyşyň bolandygyny aýtdy. Bu adatdan daşary howanyň bolşunyň barha köp bolýandygyny we onuň sebäbiniň global ýylylygyň sebäpli howanyň üýtgemegidigini aýtdy.
Günorta ýarym şarda häzirki wagtda global ýylylygyň täsirini gönüden-göni görmek bolýar. Demirgazyk ýarym şar henizem sowuk tolkuna duçar bolanda, Günorta ýarym şar Günorta Amerikanyň köp ýerlerinde temperatura 40°C-den ýokary bolan yssy tolkuna duçar boldy. Günbatar Awstraliýanyň Onslow şäherinde 50,7 ℃ ýokary temperatura hasaba alyndy we günorta ýarym şardaky iň ýokary temperatura rekordyny täzeledi.
Günorta ýarym şardaky örän ýokary temperatura termal gümmez effekti bilen baglanyşyklydyr. Yssy, gurak we şemalsyz tomusda ýerden göterilýän ýyly howa ýaýrap bilmeýär, ýer atmosferasynyň ýokary basyşy bilen ýere gysylýar we howanyň barha gyzmagyna sebäp bolýar. 2021-nji ýylda Demirgazyk Amerikada örän ýokary yssylyk hem termal gümmez effekti bilen baglanyşyklydyr.
Ýeriň iň günorta ujunda ýagdaý optimistik däl. 2017-nji ýylda A-68 belgili ägirt uly aýsberg Antarktidadaky Larsen-C buzluk şelfinden bölünip çykdy. Onuň meýdany 5800 inedördül kilometre ýetip biler, bu bolsa Şanhaýyň meýdanyna golaýdyr.
Aýsberg bölünenden soň, ol Günorta ummanynda süýşüp gelýär. Ol bir ýarym ýylyň dowamynda 4000 kilometr aralyga süýşdi. Bu döwürde aýsberg eremegini dowam etdirdi we 152 milliard tonna çenli süýji suwy çykardy, bu bolsa 10,600 Günbatar kölüniň saklama kuwwatyna deňdir.
Ählumumy ýylylyk sebäpli, köp mukdarda süýji suw bilen doldurylan demirgazyk we günorta polýuslarynyň eremegi çaltlaşýar we deňiz derejesiniň ýokarlanmagyna sebäp bolýar. Diňe şol däl, eýsem, okean suwunyň gyzmagy termal giňelmäge hem sebäp bolýar we okeany has uly edýär. Alymlaryň çaklamalaryna görä, global deňiz derejesiniň häzirki wagtda 100 ýyl mundan ozalkysyndan 16-21 santimetr ýokary we häzirki wagtda ýylda 3,6 millimetr tizlikde ýokarlanýar. Deňiz derejesi ýokarlanmagyny dowam etdirýän mahaly, ol adalary we pes belentlikdäki kenarýaka ýerlerini eredip, ol ýerdäki adamlaryň ýaşaýşyna howp salýar.
Adamlaryň işleri tebigatdaky haýwanlaryň we ösümlikleriň ýaşaýan ýerlerine gönüden-göni çozuş etmek ýa-da hatda ýok etmek bilen çäklenmän, eýsem köp mukdarda uglerod dioksidini, metany we beýleki parnik gazlaryny hem çykarýar, bu bolsa global temperaturanyň ýokarlanmagyna, netijede howanyň üýtgemegine we ekstremal howa ýagdaýlarynyň bolmagynyň ähtimallygyna getirýär.
Häzirki wagtda Ýer ýüzünde 10 milliona golaý görnüş ýaşaýandygy çaklanylýar. Emma soňky birnäçe asyryň dowamynda 200 müňe golaý görnüş ýok boldy. Barlaglar Ýer ýüzünde görnüşleriň ýok bolmagynyň häzirki tizliginiň Ýeriň taryhyndaky ortaça tizlikden has çaltdygyny görkezýär we alymlar altynjy köpçülikleýin ýok bolmagyň bolmagynyň mümkindigine ynanýarlar.
Ýer ýüzünde geçen ýüzlerçe million ýylyň dowamynda uly we kiçi görnüşleriň onlarça ýok bolmagy hadysasy bolup geçdi, şol sanda bäş sany örän agyr köpçülikleýin ýok bolmagy hadysasy bolup, köpüsiniň ýer ýüzünden ýok bolmagyna sebäp boldy. Öňki görnüşleriň ýok bolmagy hadysalarynyň sebäpleriniň hemmesi tebigatdan gelip çykdy we altynjysynyň sebäbi adamlaryň sebäbi diýlip hasaplanylýar. Eger biz Ýer ýüzündäki görnüşleriň 99% -iniň öňküsi ýaly ýok bolmagy islemeýän bolsak, adamzat hereket etmeli.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 12-nji apreli